Юқори даражада қарздорлиги мавжуд мамлакатлар ва бюджет тақчиллиги

Замонавий капитализмнинг характерли белгиларидан бири, (баъзан молиявий деб ҳам аталади) молиявий-иқтисодий тизимда қарз маблағлар ҳажмининг тезкор ўсишидир.

Маблағларни қарзга олиш орқали молиявий активларнинг катта қисми сотиб олинмоқда. Бизнес ҳам кредит ресурсларидан гиперактив фойдаланмоқда – ишлаб чиқариш суръатларини ошириш (фойдани ошириш) ва уй хўжалигида - ишлаб чиқарилган ана шу маҳсулотларни истеъмол қилиш имкониятларини кенгайтириш учун. Давлатлар ҳам актив қарзга олувчилар сифатида, яъни, ўз бюджет дефицитларини қарз берувчилар маблағи ҳисобига беркитувчилар тоифасига кириб қолдилар. Айнан ривожланган мамлакатлар давлат қарзларининг кескин ошиши жаҳон молия-иқтисод тизими барқарорлигига таҳдид солувчи – қарзлар муаммосини келтириб чиқарди.

 Ер юзида яшаётган барча “резидент”лар қарзини ҳисоблаб чиқиш жуда мураккаб ҳолат. Лекин, баъзи тахминларга кўра, барча қарзларнинг умумий суммаси жаҳон ЯИМ (ялпи ички маҳсулот)идан бир неча баробар кўп ва бугунги кунда бир неча юз триллион долларни ташкил этмоқда (Ирландия ва Исландияда бу кўрсаткич умуман 8:1 нисбатни ташкил этади). Аниқки, янгидан яратилаётган ЯИМ орқали яратилаётган даромадлардан мазкур қарзларни тўлаб бериш мураккаб нарса. Баъзи қарзларни (жумладан айрим давлатлар  қарзларини ҳам) оддий математик ҳисоб-китоб шуни кўрсатадики, амалда тўлаш  мумкин эмас.  

 Аммо молиявий тизим барқарор ишлаши мумкин. Чунки кўплаб қарздорлар қарз бўйича  тўловларни, яъни, қарз фоизи тўловларини яхшигина тўлашмоқда. Шунга яраша, мавжуд тизим уларга қарздорлик муддатини узайтириш (рефинансирование), ҳаттоки унинг ҳажмини ошириш имконини бермоқда. Ҳақиқатда бугунги кунда муддатли қарзлар муддатсиз қарзларга, қарз капиталидан квазисубординар капитал шаклига ўтиб бормоқда.   

 Аслида тизимни вақти-вақти билан дефолт билан туговчи қарз кризислари (1998 йилги Россия, 2001 йилги Аргентина ёки Женерал Моторсдаги 2009 йилги) ларзага солиб турса-да, бу ҳолатлар уни бутунлай ишдан чиқара олмаяпти. Тўғри, ҳалокат сигнали яқиндагина янгради. 2007 йилда иккинчи сортли Америка ипотекаси қарз кризиси бутунжаҳон молиявий кризисига олиб келди. Бир қатор тахминлар мавжудки, нима учун локал бозордаги муаммолар кескинлашуви бутун дунё молия тизимининг издан чиқаришига бир баҳя  қолдирди. Кризис маховигининг асосий айлантирувчи механизми молия тизимининг ўта юқори қарз маблағлари ҳажмига суяниб қолгани эканлигига барча экспертлар якдил фикрдалар. 

 2008-2009 йиллардаги ҳалокатни жаҳондаги етакчи давлатлар раҳбарларининг (сиёсий ва монетар) бевосита аралашуви орқали, бозорга триллионлаб доллар ва еврони киргизиш йўли билан бартараф этилди. Лекин кризис билан курашишнинг салбий тарафлари ҳам юзага чиқди. Бу ривожланган мамлакатлар давлат қарзлари ва бюджет тақчиллигини кескин ортишида кўринди. Тўғри, ривожланган давлатлар авваллари ҳам “чўнтак” ка қарамай яшашни афзал билишган, лекин бу даражада давлат қарзларининг ортиб кетишини дунё ҳали кўрмаган эди. (1-жадвалга қаранг). Натижада, куни кеча энг ишончли актив сифатида баҳоланаётган ривожланган давлатлар қарзлари, бугун тизимдаги энг беқарорлик келтирувчи омил сифатида баҳоланадиган бўлди.

 Ривожланган давлатлар давлат қарзи ҳажми юз триллионлаб долларда ўлчанадиган бўлди, айрим мамлакатларда эса қарзлар йиллик ЯИМга нисбатан ортиб кетди. Маастрих ўлчовларига кўра, ЯИМга нисбатан давлат қарзининг 60% кўрсаткичга яқинлашиши иқтисодиёт учун хавфли ҳисобланади. Нима учун 60%? Бу рақамни тасдиқлайдиган айрим математик мулоҳазалар бор. Агар 60% қарзи бор давлат 3% тақчилликка йўл қўйса, лекин  ЯИМни 5% номинал ўсишини кўрсатса (2% ЯИМ реал ўсиши + 3% инфляция ёки амалиётдаги шуни акси), қарз 60% даражасида қолаверади. Мабодо юқорида айтиб ўтилган кўрсаткичлар яхшиланса, унда қарз ЯИМга нисбатан камаяверади. Лекин бу кўрсаткичлар ёмон тарафга қараб ўзгарса, қарзнинг солиштирма ва абсолют ҳажми ортиб боради.  

 Демак, қарз қанча катта бўлса, у шу даражада тез ўсади. Бу жараёнда яна бир муҳим ўлчов (параметр) бор. Бу давлат облигацияларининг бозордаги даромадлилиги (бугун кунда қарийб барча давлат қарзлари бозор облигациялари сифатида расмийлаштирилган). Даромадлилик қанча юқори бўлса, қарзни узайтиришда (рефинансирование) фоизли тўловлар шунча юқори бўлади. Бу эса, давлат харажатларини ошишига ва бюджет тақчиллигига олиб келади. Бу ҳам давлат қарзининг янада кўпайишини билдиради. Масалан, бозордаги ўта паст ставкалар амалда бўлса-да, АҚШ бюджетининг 1/5 қисми (500 млярд доллар) фоизлар тўлаш  учун кетади.

 Еврозонадаги ҳукуматлар хатти-ҳаракатидан, қарз даражасининг 80%дан ва даромадлиликнинг 7%дан ортиши 10 йиллик эталон облигациялар учун “ўлим” даражали ҳисобланади.

 Бошқача айтганда, қарз кризиси катта қарзлар юқори фоиз тўловлари билан учрашганда, юзага чиқади.

 Қарз кризиси = катта қарз  +  бозордаги қайта молиялашнинг юқори ставкаси

 Греция, Ирландия ва Португалиядаги юқори фоиз ставкаларини  қисқартириш учун нобозор ёрдамидан фойдаланилди. Лекин муаммо шундаки, еврозонадаги “кучсизлар”га кўмак бераётган “кучли” давлатлар ўзлари қарз ботқоғига ботиб қолганлар. Яъни, нобозор ёрдамини бериш учун улар ... бозордан пулларни қарзга олмоқдалар. Қайсидир нуқтада, бозор улар учун ҳам қарзга олинган маблағларга баҳони “бураш”и ва бу кризис домига  янада кўпроқ  мамлакатларни тортиши мумкин бўлиб қолади.

 Ҳозир қарз кризиси еврозонада “қутурмоқ”да, агар жадвалга қарасак, Америка ва айниқса Япония – қарз кризисига учраши тайин бўлган даъвогарлар саналишади. Ҳолатни хавфлилиги шундаки, Япония, АҚШ, Германия, Франция ёки Италия каби давлатларнинг давлат қарзи ўзининг катталиги билан жаҳон молия тизимида “система асоси” ролини ўйнайди. Бошқача айтганда, уларнинг “қулаши” жаҳон молия тизимига худди Lehman Broters сингари жиддий хавф сола олади. Кутилаётган йўқотишлар эса, янада кучлироқ бўлиши, 2008 йилдаги кризис бошлаган ишни охирига етказиш – тизимни бутунлай яроқсиз ҳолга келтириш бўлиб қолади.

 Шунинг учун жаҳондаги етакчи давлатларни қарз кризисидан олиб чиқиш – бугунги кунда ҳаёт-мамот масаласи бўлиб қолди.

 Лекин  бу  ҳолатдан бутунлай хонавайрон бўлмай, чиқиб кетишнинг иложи борми?

 Биринчи. Назарий жиҳатдан, қарз босими узоқ муддатда реал ЯИМни ўсиши билан қисқаради. Бунда номинал ЯИМ ҳам ўсади, бу эса ўз навбатида қарзнинг  солиштирма ҳажмини камайишига олиб келади. Бу қарз мажбуриятларини эмитентлари (қарз олувчилар) ва қарз берувчилар учун ҳам энг мақбул йўл. Лекин етакчи ривожланган давлатлар жаҳон иқтисодий ўсишида локомотив ролини йўқотдилар. Уларнинг ЯИМ юқори барқарор даражада ўсиши эҳтимоли ўта паст.

 Иккинчи. ЯИМни юқори даражада реал ўсишга нисбатан номинал ўсиши – бу юқори инфляция шароитида юзага чиқади. Бу ҳолатда абсолют қарз камаймайди, лекин унинг ЯИМга нисбатан улуши қисқаради ҳамда қарз босими енгиллашади. Бу эмитентларни (қарз олувчиларни) бутунлай қониқтиради. Лекин бу нарса қарз берувчиларга маъқул келмайди. Чунки уларнинг активлари қадри пасаяди, ҳаттоки қисман дефолтга олиб келади. Бунинг устига юқори инфляция даражаси ичига иқтисодиёт ва миллий валюта  барақарорлигига катта хатарлар келтирувчи хавф яширинган бўлади. Шунинг учун етакчи жаҳон марказий банклари юқори инфляция даражасига батамом қарши бўлишади.

 Учинчи. Худди Грецияга ўхшаш, назорат қилинувчи қисман дефолтларни юзага чиқариш. Доимий инфляцион қадрсизланишга нисбатан бунда активларни бир йўла ҳисобдан чиқариш (списание) мумкин бўлади. Бу чораларга эквивалент сифатида, валютани бир йўла девалвация қилиш ҳам мумкин. Бунда қарзлар  миқдори янги курс бўйича юритилади. Лекин етакчи валютадаларда бу каби бир марталик девалвациялар механизми яратилмаган.  

 Тўртинчи. Ҳозирги статус-квони сақлаб туриш ва бозордаги паст ставкаларни сақлаш орқали қарз кризисига кириб кетишнинг олдини олиш. Бу ҳолатда айтиш мумкинки, ўн йиллардан буён Япония иқтисоди яшаб келмоқда. Лекин япон қарзларининг ўзига хос хусусиятлари бор. Қарийб япон давлат қарзининг 95% резидентлар қўлида. Йирик банклар ва пенсия жамғармалари қўлида тўпланган. Япон модели бўйича, давлат ва бизнеснинг муносабати, облигацияга эга бўлганлар бозордаги “ўйинлар”да пул ишлашмайди. Бу ерда  эмитент ва қарз берувчи ўртасида ёзилмаган қоида амал қилади. Биринчиси “чексиз ” муддатгача фоиз тўлайди, иккинчиси мавжуд ҳолатни беқарорликка олиб бормайди.

 Лекин бу ҳолатни Европа ва Американинг “чайқовона” бозорига тадбиқ этиб бўлармикин? Бунинг учун эркин молия бозоридаги иштирокчиларнинг ўзаро муносабатларини бутунлай қайта кўриб чиқиш керак бўлади. Шунингдек, бозордаги “чайқов” операцияларига жиддий чекловлар ўрнатишга тўғри келади. Бошқача айтганда, бозор эркинлигига жиддий тўсиқлар ўрнатиш зарурати пайдо бўладики, етакчи давлатлар раҳбарлари ҳали бунга тайёр эмасликлари кундай равшан бўлиб турибди.

 Леонид Альшанский, ABLV гуруҳи бош таҳлилчиси

Русчадан Ботирхўжа Жўраев тайёрлади

back to top