“New York Times”: Ислом олами Англияни қандай қутқариб қолган?

“New York Times”: Ислом олами Англияни қандай қутқариб қолган?

“New York Times”: Ислом олами Англияни қандай қутқариб қолган?

Бугунги кунда Британияни Европа иттифоқидан чиқарган “Брексит” референдуми ўзининг миллий ватанпарвар ғоялари асосида Ислом оламини бошқариш иддаоси билан чиқди. Лекин кўпчиликка маълум бўлмаган тарихий воқеалар бор. Англия ўз тарихининг нозик даврида Ислом олами билан мустаҳкам кучли битим тузган ва мана шу иттифоқ бу мамлакатнинг бугунги кунда биз биладиган Британия бўлишига узил-кесил ҳал қилувчи омил бўлган.

“NewYorkTimes” газетасидаги мақола бизга Англия ва мусулмонлар орасидаги унутилган тарих ҳақида ҳикоя қилади.

 
Сиёсий ва иқтисодий ёлғизлик

Англия 1570 йилда протестант насронийликдан католик насронийликка қайтишдан бош тортади. Шунда католикларнинг папаси 1558 йили тахтга келган қиролича Элизабет       Iнинг тожини тортиб олишга буюради. Католик Испания тезкорлик билан Англияга қарши урушга киришиб, биринчи бўлиб Англиянинг Голландия бозорларида тижорат қилишини ман қилиб қўяди. Қисқача қилиб айтганда, сиёсий ва иқтисодий ёлғизлик Англияни инқирозга олиб келиши керак эди.

Ана шунда қиролича Элизабет Ислом оламига ёрдам сўраб мурожат қилади. Ўша вақтларда Усмонийлар салтанатининг ёлғиз ўзи Испаниянинг душмани эди. Бу салтанатни Мурод IIIАфриканинг шимолидан, шарқий Европадан то Ҳинд уммонигача бошқарар эди. Қироличанинг Султон билан келишуви Англия учун шарқнинг фойда келтирувчи бозорларига сиёсий ва тижорий йўл очар эди. Шу билан биргаликда қиролича Эрон шоҳи ва Мағриб ҳокимлари билан ҳам келишиб олишни унутмади.


Ҳиссадорлик уюшмалари.

Муаммо шунда эдики, усмонийлар салтанати Элизабетнинг оролидан бир неча баробар катталиги сабабли ўзаро тижорий келишувларнинг бардавом бўлишига имкон бермас эди. Лекин қиролича ўзининг синглиси яширинча тайёрлаб,бериб юборган “ҳиссадорлик уюшмалари” номли ихтиросидан фойдаланишнинг уддасидан чиқди.

Қиролича Форс шаҳарларидаги тижорат шериклари билан алоқани мустаҳкамлади. Кейинчалик Туркия ва шарқий Ҳиндистон билан ҳам шерикчилик битими тузилди. XVI асрнинг 80-йилларига келиб усмонийлар билан тижорий битимлар имзоланди ва бу келишувлар 300 йил давом этди. Ҳудди шундай битим Мағриб билан ҳам имзоланди. Бу битимда Испанияга қарши аскарлар берилиши ҳам кўзда тутилган эди.

 

Умумий душман

Қироличанингмусулмонларни ишонтириш усулларидан бири Усмонийлар империясининг султониМурод IIIгаёзган мактубларида “Шарқ империясини бошқарувчи султон” ёки “Туркиянинг улуғ ҳокими” каби ўзини бўйсунувчидеккўрсатган хатлар ёзиш эди. Бундан ташқари, қиролича католикларга қарши мусулмон ва протестантларга умумий бўлган гина ва адоватлардан усталик билан фойдаланар эди. Ҳатто ўзини “Насронийликни ҳар қандай мажусийлик ва бутпарастликдан ҳимояловчи” деб ҳам номлар эди. Шунингдек, у протестантлар мусулмонларга ўхшаб турли хил белги ва санамларга ибодат қилишнинг барча турини рад қилади деб айтар эди.

Қиролича Элизабетнинг бу режаси аъло даражада амалга ошиб, инглиз тижоратчилари Ҳалаб каби тижорат авж олганИсломнинг шаҳарларида бемалол, хотиржам эмин-эркин тижорат ишлари билан машғул бўлиб юрадиган бўлишди. Худди шу вақтнинг ўзида эса Европада католиклар протестантларни бемалол юришларига йўл қўймас эди. Қиролича Элизабет усмоний султонларнинг маънавий қадриятларни тўлалигича қамраб олиш қудратини кучлилик деб ҳисоблар эди. Шунинг учун баъзи инглизлар ўз ҳоҳишлари билан Исломга киришди, баъзилари эса мажбурликдан киришди, яна баъзилари эса буйруққа итоат этган ҳолда динга киришди.

 

Турклар инглизларнинг жунли матоларини ҳоҳлашмайди

Янги тижорат инглизларнинг ҳаётини ўзгартириб юборди. Шакар, ипак, гиламлар, зираворлар инглизларни ейиш-ичишларигача, ҳатто уйларини безатишдан тортиб кийинишгача таъсир кўрсатди. Шекспир ўзининг драматик асари «Отелло»ни ҳам Англияга келган биринчи мағриблик элчининг зиёратига борганда илҳомланиб ёзган эди.

Инглиз аристократлари ипак, зиравор ва бошқа нарсалар билан лаззатланиб юрганида турклар ва мағрибликларни инглиз жун матолари қизиқтирмас эди. Балки уларнинг қурол-аслаҳага эҳтиёжлари бор эди. Шунинг учун Элизабет уларга қурол-аслаҳаларни бериб, шу йўл билан католик черковидан ўчини олди, католик черковларнинг муқаддаслигини бекор қилди. У ердаги барча темир нарсаларни чиқариб олиб, туркларга керакли нарсаларга қайта ишлаб жўнатар эди.

Англиянинг Ислом олами билан тузган битими яхши натижа берди.Шунингдек кейинчалик Британия ҳукумати 1603 йили Элизабет Iвафотидан кейин Испания билан тинчлик сулҳини имзолашга мажбур бўлди. Ўша вақтда тахтга Жеймс I ўтирган эди.

Англия тарихида Элизабетнинг мусулмонлар билан тузган келишуви сиёсий-иқтисодий ва маданий жиҳатдан аҳамиятга боғлиқ сиёсат сифатида қолган.

 Англия ва Ислом оламининг тарихига назар ташласак, биз учун фойдали бўлар эди. Зеро, ҳозирги кундаги Британия сиёсат йўлини бошқариб турган (Ислом оламини бошқаришга уриниш ва унга душман назари билан қараш) тизим тарихда Ислом олами билан боғликлиги биз ўйлагандан кўра кучлироқ бўлган.

Юқорига