Европа Яқин Шарққа ёрдам бера оладими?

Кўп йиллар давомида қувғинга учраб келаётган сиёсий ислом сиёсий майдонга чиқиши билан жуда кўп араб мамлакатларида дунёвий (секуляр) миллий ғояга бўлган ишонч бутунлай йўқолди.

Бу ҳодисаларга Европа иттифоқи ташаббусни АҚШга бериш орқали жавоб берди. Бироқ, баъзи истиснолар ҳам мавжуд. Масалан, Франция Либия, сўнгра эса Мали ички ишларига хорижий давлатларнинг аралашувини ташкиллаштирди.

Умуман олганда эса, Европа Иттифоқи Араб-Исроил можароси, Эроннинг ядровий дастури, Суриядаги қирғинликлар каби жиддий масалаларни АҚШ ихтиёрига ташлаб қўйди.

Американинг Исроил билан яқин алоқаси борлигини эътиборга оладиган бўлсак, бундай ёндашиш маълум маънодаги муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Мана бир неча йиллар бўлди, Яқин Шарқ сиёсатига тегишли масалаларда Исроил думи Америка кўппагига таъсир қилиб келади. Европа эса унинг орқасидан эргашмоқда. Бу Европа, хусусан Буюк Британия шаънига салбий таъсир қилмоқда.

Шунинг учун ҳам араб дунёсида ҳукмрон бўлиб турган тартибсизликларни, инқилобий вазиятларни назарда тутган ҳолда Буюк Британия ва Европа Иттифоқи Яқин Шарқ масалаларида ўзига фикр эркинлиги ҳамда  эркин ҳаракат қилиш имкониятини қайтариши керак.

65 йилдан буён Яқин Шарқ минтақасидаги барқарорликни емираётган жиддий омиллардан бири Араб-Исроил можаросидир.

Бугунги кунга келиб, иккала томон ҳам масалани ўзаро ҳал қилиш имконияти тамоман йўққа чиқиб бўлган. Буларни қайта ҳаётга келтириш учун фавқулоддаги чораларни кўриш лозим. Аксинча бўлса бу Яқин Шарқ ва Европанинг минтақадаги манфаатлари учун хатарли оқибатларни келтириб чиқариши мумкин.

Тарих нуқтаи назаридан олиб қарайдиган бўлсак ишларнинг бундай фожиавий тус олишига Буюк Британия айбдорлигини кўрамиз. Шунинг учун ҳам у сукут қилиш ўрнига Фаластин халқининг қаттиқ зулмга учраётгани, Ватанлари босиб олиниб, аҳолиси қувилаётгани ҳақида ҳамда энди вазиятни ижобий ҳал қилиш учун нималар қилиш кераклигини баралла айта олиши лозим.

Буюк Британия ва унинг Европадаги Иттифоқдошлари Исроилга қарши санкцияларни жорий қилиб бўлса-да, Фаластин давлатчилигини қўллаб-қувватлашлари ҳали ҳам кеч эмас.

Исроилнинг йирик тижорий шериги сифатида Европа Иттифоқи, унга жиддий босим ўтказиши лозим. Лекин бунинг учун сиёсий ирода ва оз бўлса-да дадиллик керак бўлади.

Ҳақиқатдан ҳам, Исроилнинг бугунги тутаётган йўли ўта ҳалокатлидир. Ҳозир бу кичкинагина бир давлат Американинг қўллаб-қувватлаши ва саҳийлигига ўта қарамдир. Аммо нима бўлганда ҳам унинг келажаги араб қўшинлари, Эрон ва Туркия билан қандай муроса қилишига боғлиқ бўлиб қолаверади.

Буларнинг ҳаммаси Фаластиннинг ерларини ўғирламаслик, талаб олинган нарсаларни қайтариш, давлатни қуришга тўсқинлик қилмасдан, у билан тинчлик ва хавфсизликда яшаш орқали амалга ошади. Бу амалга ошган тақдирда Исроилга 22та араб мамлакатлари билан нормал муносабатлар ўрнатилиши мукофот бўлади.

Ўн йил олдин Буюк Британия Бош вазири Тони Блэр АҚШнинг Ироққа бостириб киришини қўллаб-қувватлаши, унга қўшилиши ўта жиддий хато бўлган.

Бу уруш Жорж Буш маъмуриятида ин қуриб олган исроилпараст неоконсерваторлар тарафидан режалаштирилган. (Аниқроғи, Пентагон амалдорларидан бўлмиш Паул Вулфовиц (Paul Wolfowitz) ва Дуглас Фейт (Douglas Feith), ва собиқ вице президент маслаҳатчиси Давид Вормсер (David Wormser).

Ўшанда француз ва турклар ушбу урушга аралашмаслик учун ақл ва ирода топган эди. Исроил Ироқни йўқ қилишни хоҳлаганди. Чунки Эрон-Ироқ урушидан кейин Ироқ унинг шарқий чегараларига жиддий хавф солиши мумкин эди.

Йирик араб давлати сифатидаги Ироқ вайрон қилинди. Юз мингдан ошиқ фуқаролари ўлдирилди. Миллиондан ошиқ одамлар эса боридан айрилиб, хорижга қочишга мажбур бўлишди. (Мамлакат билан унинг давлатчилиги, саноати ва иқтисоди вайрон қилинди. Бу эса Исроилга қарши тура оладиган минтақадаги бир кучнинг йўқ қилиниши демакдир). Энди бу урушдан кейин Ироқнинг ўзига келиши учун жуда кўп йиллар керак бўлади.

Мазкур урушдан кейин кутилмаган ўзгаришлар содир бўлди. Бағдоддаги ҳокимиятдан суннийларни четлатирилиб, уларнинг ўрнига шиалар келди. Бу Форс кўрфазида шиа Эронига қарши турадиган суннийларнинг анъанавий рақиби ролини бажара олмайди деганидир.

Минтақадаги кичик араб мамлакатлари эса шиаларнинг ҳукмрон мавқега чиқиб олишидан чўчиб қолишди. Кучларнинг қайта тақсим бўлишидан Форс кўрфазининг йирик давлати ҳисобланган Саудия Арабистонининг ҳам тинчини йўқотди.

Ироқни вайрон қилишга ишонтира олган Исроил, энди АҚШ эътиборини минтақада ўзига хавф солиши мумкин бўлган Эронга қаратиб, уни нишонга ола бошлади. Исроил Эроннинг ядровий объектларига АҚШни қарши қайраб, унга қарши ахборот урушини бошлаб юборди. Барча “қора ишлар”ни АҚШ қўли билан бажарилиши мақсад қилинган бўлиши ҳам мумкин. Исроил ҳеч қандай шубҳага ўрин қолдирмайдиган даражада Эронни террорчи мамлакат, унинг ядро дастурини эса, бутун инсоният учун катта хавф, деб тасвирлай бошлади.

Ўзининг биринчи президентлик муддати даврида Обама АҚШнинг ҳам Эрон билан урушга аралашишга бўлган Исроилнинг қатъий уринишларига ўзига яраша қаршилик кўрсатиб келди. Бироқ, булар Эронга нисбатан қатъий санкциялар жорий қилиниши эвазига амалга ошди.

Европа эса уларга эргашишдан бошқа нарса таклиф қила олмади. Санкциялар туфайли Эрон нефтининг экспорти кескин даражада камайиб кетди. Мамлакатдаги банкларнинг халқаро тизимдан узиб қўйилиши оқибатида миллий валюта ҳам қадрсизланиб кетиб, аҳолига жуда қаттиқ салбий таъсир кўрсатди.

Охир-оқибат, Ислом Республикасига нисабатан рационал ёндошувлар кўзга ташланиши кузатилмоқда. Эроннинг Германия ва хавфсизлик кенгашининг бешта аъзоси билан Қозоғистонда бўлиб ўтган сўнгги музокаралари баъзи муваффақиятларни ҳам олиб келди. Кейинги музокараларда ушбу муваффақиятлар янада мустаҳкамланишига умид бор.

Шубҳасиз, Эронга тинчлик мақсадларида ва МАГАТЭ белгилаган тартибда оз миқдорларда уранни бойитишга рухсат бериб, жорий қилинган санкцияларни бекор қилиш керак. Бироқ, Исроил бундай келишувга йўл қўймасликка ҳаракат қилиб келмоқда. Унинг нияти Эроннинг ядро тармоғидаги фаолиятини бутунлай тўхтатиб қўйишдир. Чунки, хоҳ яқин бўлсин, хоҳ узоқдаги қўшниси бўлсин, уни тўхтатиб қоладиган кичкина бўлса ҳам омил мавжудлиги ёмон.

Маълумки, Исроил турли хил турдаги катта ядро арсеналига эга давлатдир. Унинг ҳар қандай ҳужумга қарши жавоб зарбасини беришга шай турган сув ости атом кемалари ҳам бор. Аниқки, у қўшинлари орасида ўзига нишон танлаш эркинлиги бўлишини истайди, зарба олишни эса хоҳламайди.

Сурияда АҚШ ва унинг баъзи иттифоқчилари мухолифатни керакли нарсалар билан таъминлаб, унга қурол-яроғ етказиб туришни бошлади. Бироқ, Сурия можаросини тезроқ ҳал қилиш учун ҳар иккала тарафга қурол етказишни тўхтатиш керак эмасми, ахир?! Ўзи икки тарафни ҳам қуроллантиришдан нима мақсад қилинган? Худди Ироқдаги каби мамлакат аҳолисини турли гуруҳларга бўлиб ташлаб, фуқаролар уруши оловини ёқиб, Сурия давлати ривожланишини ҳам 40-50 йил орқага улоқтириб, қолоқ мамлакатлар сафига қўшиб қўйишми? Бир давлат фаровон бўлиши учун атрофидаги аксар давлатлар ва уларнинг фуқаролари қурбон бўлиб кетавериши керакми? Шуми инсонийлик? Хуллас саволлар кўп, жавоблар эса йўқ.

Патрик Сил (Patrick Seale) мақоласи асосида
Абу Муслим тайёрлади.